مىس كورونا ۋىرۇسىنى ئۆلتۈرىدۇ. بۇ راستمۇ؟

جۇڭگودا ئۇ ساغلاملىقنىڭ سىمۋولى «چى» دەپ ئاتالغان. مىسىردا ئۇ مەڭگۈلۈك ھاياتنىڭ سىمۋولى «ئانخ» دەپ ئاتالغان. فىنىكىيەلىكلەر ئۈچۈن بۇ سۆز مۇھەببەت ۋە گۈزەللىك ئىلاھىسى ئافرودىتا بىلەن مەنىداش ئىدى.
بۇ قەدىمكى مەدەنىيەتلەر مىسنى كۆزدە تۇتقان، بۇ ماتېرىيال دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مەدەنىيەتلەر 5000 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بۇيان ساغلاملىقىمىز ئۈچۈن مۇھىم دەپ تونۇپ كەلگەن. گىرىپ، E. coli قاتارلىق باكتېرىيەلەر، MRSA قاتارلىق دەرىجىدىن تاشقىرى مىكروبلار، ھەتتا كورونا ۋىرۇسى قاتارلىق ۋىرۇسلار كۆپىنچە قاتتىق يۈزلەرگە چۈشكەندە، ئۇلار تۆت كۈندىن بەش كۈنگىچە ياشىيالايدۇ. ئەمما ئۇلار مىس ۋە مىس قاتارلىق مىس قېتىشمىلىرىغا چۈشكەندە، بىر نەچچە مىنۇت ئىچىدە ئۆلۈشكە باشلايدۇ ۋە بىر نەچچە سائەت ئىچىدە بايقىغىلى بولمايدۇ.
«بىز ۋىرۇسلارنىڭ پارتلاپ پارچىلىنىپ كېتىۋاتقانلىقىنى كۆردۇق» دەيدۇ ساۋتھامپتون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇھىت ساقلىقىنى ساقلاش پروفېسسورى بىل كىۋىل. «ئۇلار مىسقا چۈشۈپ، مىس ئۇلارنى پارچىلايدۇ». ھىندىستاندا كىشىلەرنىڭ مىڭ يىللاردىن بۇيان مىس ئىستاكانلاردىن ئىچىپ كېلىۋاتقانلىقى ھەيران قالارلىق ئەمەس. ھەتتا ئامېرىكىدا مىس تۇرۇبىسى ئارقىلىق ئىچىملىك ​​سۈيىنى ئېلىپ كىرگىلى بولىدۇ. مىس تەبىئىي، پاسسىپ، مىكروبلارغا قارشى ماددا. ئۇ توك ياكى ئاقارتقۇچ ئىشلەتمەي تۇرۇپلا يۈزىنى ئۆزلۈكىدىن مىكروبسىزلاندۇرالايدۇ.
مىس سانائەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە بۇيۇملار، ئۈسكۈنىلەر ۋە بىنالار ئۈچۈن ماتېرىيال سۈپىتىدە گۈللەنگەن. مىس ھازىرمۇ ئېلېكتر تورىدا كەڭ قوللىنىلىۋاتىدۇ - ئەمەلىيەتتە، مىس بازىرى ئېشىۋاتىدۇ، چۈنكى بۇ ماتېرىيال ناھايىتى ئۈنۈملۈك ئۆتكۈزگۈچ. ئەمما 20-ئەسىردىكى يېڭى ماتېرىياللارنىڭ دولقۇنى بۇ ماتېرىيالنى نۇرغۇن قۇرۇلۇش ئىشلىرىدىن سىقىپ چىقاردى. سۇلياۋ، چىداملىق ئەينەك، ئاليۇمىن ۋە داتلاشماس پولات زامانىۋى ماتېرىياللار بولۇپ، بىناكارلىقتىن تارتىپ ئالما مەھسۇلاتلىرىغىچە ھەممە نەرسىدە ئىشلىتىلىدۇ. بىناكارلار ۋە لايىھىلىگۈچىلەر تېخىمۇ سىلىق كۆرۈنىدىغان (ۋە كۆپىنچە ئەرزان) ماتېرىياللارنى تاللىغانلىقتىن، مىس ئىشىك تۇتقۇچلىرى ۋە قول تۇتقۇچلىرى مودىدىن چىقىپ كەتتى.

ھازىر كىۋىل ئاممىۋى سورۇنلاردا، بولۇپمۇ دوختۇرخانىلاردا مىسنى قايتىدىن ئىشلىتىشنىڭ ۋاقتى كەلگەنلىكىگە ئىشىنىدۇ. دۇنياۋى يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرگە تولغان مۇقەررەر كەلگۈسىگە دۇچ كەلگەندە، بىز سەھىيە، ئاممىۋى قاتناش ۋە ھەتتا ئۆيلىرىمىزدىمۇ مىس ئىشلىتىشىمىز كېرەك. COVID-19 نى توختىتىشقا بەك كېچىكىپ قالغان بولسىمۇ، كېيىنكى يۇقۇملۇق كېسەللىك توغرىسىدا ئويلىنىشقا بەك بالدۇر ئەمەس. مىسنىڭ پايدىلىرى، مىقدارلاشتۇرۇلغان
بىز بۇنى كۆرۈشىمىز كېرەك ئىدى، ئەمەلىيەتتە، بىرسى بۇنى كۆردى.
1983-يىلى، تېببىي تەتقىقاتچى فىلىس ج. كۇن دوختۇرخانىلاردا بايقىغان مىسنىڭ يوقىلىشىغا تۇنجى قېتىم تەنقىدىي باھا بەرگەن. پىتتسبۇرگدىكى ھاموت تېببىي مەركىزىدە ئۆتكۈزۈلگەن تازىلىق مەشىقىدە، ​​ئوقۇغۇچىلار دوختۇرخانىنىڭ ئەتراپىدىكى ھەر خىل يۈزلەرنى، جۈملىدىن ھاجەتخانا قاچىلىرى ۋە ئىشىك تۇتقۇچلىرىنى سۈرتكەن. ئۇ ھاجەتخانىلاردا مىكروبلارنىڭ يوقلۇقىنى، بەزى ئۈسكۈنىلەرنىڭ بولسا ئالاھىدە كىرلىك ئىكەنلىكىنى ۋە ئاگار تاختىلىرىدا كۆپىيىشىگە يول قويۇلغاندا خەتەرلىك باكتېرىيەلەرنىڭ كۆپىيىدىغانلىقىنى بايقىغان.

«سىلىق ۋە پارقىراق داتلاشماس پولات ئىشىك تۇتقۇچلىرى ۋە ئىتتىرىش تاختىلىرى دوختۇرخانا ئىشىكىدە ناھايىتى پاكىز كۆرۈنىدۇ. ئەكسىچە، داغلانغان مىس ئىشىك تۇتقۇچلىرى ۋە ئىتتىرىش تاختىلىرى كىرلىك ۋە بۇلغىنىش پەيدا قىلىدۇ» دەپ يازغان ئۇ ئەينى ۋاقىتتا. «لېكىن داغلانغان تەقدىردىمۇ، ئادەتتە %67 مىس ۋە %33 سىنىكتىن تەركىب تاپقان قېتىشما مىس [باكتېرىيە ئۆلتۈرىدۇ]، داتلاشماس پولات — تەخمىنەن %88 تۆمۈر ۋە %12 خروم — باكتېرىيەنىڭ ئۆسۈشىگە توسقۇنلۇق قىلىش جەھەتتە ئانچە تەسىر كۆرسەتمەيدۇ».
ئاخىرىدا، ئۇ ماقالىسىنى پۈتۈن سەھىيە سىستېمىسىغا ماس كېلىدىغان ئاددىي بىر خۇلاسە بىلەن ئاخىرلاشتۇردى. «ئەگەر دوختۇرخانىڭىز رېمونت قىلىنىۋاتقان بولسا، كونا مىس ئۈسكۈنىلىرىنى ساقلاپ قېلىشقا ياكى قايتا رېمونت قىلدۇرۇشقا تىرىشىڭ؛ ئەگەر سىزدە داتلاشماس پولات ئۈسكۈنىلىرى بولسا، ئۇلارنى كۈندە دېزىنفېكسىيە قىلىڭ، بولۇپمۇ جىددىي داۋالاش رايونلىرىدا».
ئون نەچچە يىلدىن كېيىن، ئېتىراپ قىلىش كېرەككى، مىس تەرەققىيات جەمئىيىتى (مىس سانائىتى سودا گۇرۇھى) نىڭ مەبلىغى بىلەن، كىۋىل كۇننىڭ تەتقىقاتىنى تېخىمۇ ئىلگىرى سۈردى. ئۇ ئۆزىنىڭ تەجرىبىخانىسىدا دۇنيادىكى ئەڭ قورقۇنچلۇق پاتوگېنلارنىڭ بەزىلىرى بىلەن ئىشلەش ئارقىلىق، مىسنىڭ پەقەت باكتېرىيەلەرنىلا ئەمەس، بەلكى ۋىرۇسلارنىمۇ ئۈنۈملۈك ئۆلتۈرىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.
كىۋىلنىڭ ئەسىرىدە، ئۇ بىر تەخسە مىسنى ئىسپىرتقا چىلاپ مىكروبسىزلاندۇرىدۇ. ئاندىن ئۇنى ئاتسېتونغا چىلاپ، ئارتۇق مايلارنى چىقىرىۋېتىدۇ. ئاندىن ئۇ يۈزىگە بىر ئاز پاتوگېن چېچىدۇ. بىر نەچچە مىنۇتتىن كېيىن ئۇ قۇرۇپ كېتىدۇ. ئەۋرىشكە بىر نەچچە مىنۇتتىن بىر نەچچە كۈنگىچە تۇرىدۇ. ئاندىن ئۇ ئۇنى ئەينەك مارجان ۋە سۇيۇقلۇققا تولغان قۇتىغا سېلىپ چايقىۋېتىدۇ. مارجانلار باكتېرىيە ۋە ۋىرۇسلارنى سۇيۇقلۇققا قىرقىۋېتىدۇ، سۇيۇقلۇقتىن ئەۋرىشكە ئېلىپ ئۇلارنىڭ بارلىقىنى بايقىغىلى بولىدۇ. باشقا ئەھۋاللاردا، ئۇ مىكروسكوپ ئۇسۇللىرىنى ئىجاد قىلغان بولۇپ، بۇ ئۇسۇللار ئۇنىڭغا پاتوگېننىڭ مىس يۈزىگە چۈشكەن ھامان يوقىتىلغانلىقىنى كۆزىتىش ۋە خاتىرىلەش ئىمكانىيىتى بېرىدۇ.
ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ تەسىر سېھىرگەرلىككە ئوخشايدۇ، ئەمما بۇ نۇقتىدا، رول ئويناۋاتقان ھادىسىنىڭ سەۋەبى ئىلىم-پەن تەرىپىدىن تولۇق چۈشىنىلگەن. ۋىرۇس ياكى باكتېرىيە تەخسىگە سوقۇلغاندا، ئۇ مىس ئىئونلىرى بىلەن تولۇپ كېتىدۇ. بۇ ئىئونلار ھۈجەيرىلەر ۋە ۋىرۇسلارغا ئوققا ئوخشاش سىڭىپ كىرىدۇ. مىس بۇ پاتوگېنلارنى پەقەت ئۆلتۈرمەيدۇ، بەلكى ئۇلارنى نۇكلېئىك كىسلاتالار ياكى كۆپىيىش لايىھەلىرىگىچە ۋەيران قىلىدۇ.
«بارلىق گېنلار ۋەيران بولۇۋاتقانلىقى ئۈچۈن، مۇتاتسىيە [ياكى تەدرىجىي تەرەققىيات] يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى يوق» دەيدۇ كىۋىل. «بۇ مىسنىڭ ھەقىقىي پايدىلىرىنىڭ بىرى». باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، مىس ئىشلىتىش، مەسىلەن، ئانتىبىئوتىكلارنى ئارتۇقچە بېرىش خەۋپىنى كەلتۈرۈپ چىقارمايدۇ. بۇ پەقەت ياخشى پىكىر.

رېئال دۇنيادىكى سىناق جەريانىدا، مىس ئۆزىنىڭ قىممىتىنى ئىسپاتلىدى. تەجرىبىخانىدىن باشقا تەتقىقاتچىلار مىسنىڭ رېئال تۇرمۇشتىكى داۋالاش ئورۇنلىرىدا، مەسىلەن، دوختۇرخانا ئىشىكىنىڭ تۇتقۇچلىرى، شۇنداقلا دوختۇرخانا كارىۋاتلىرى، مېھمان ئورۇندۇقىنىڭ قولتۇقلىرى ۋە ھەتتا IV ئورنى قاتارلىق ئورۇنلاردا ئىشلىتىلگەندە پەرق پەيدا قىلىدىغان-قىلمايدىغانلىقىنى ئىز قوغلىدى. 2015-يىلى، مۇداپىئە مىنىستىرلىكىنىڭ ياردەم پۇلى بىلەن ئىشلەۋاتقان تەتقىقاتچىلار ئۈچ دوختۇرخانىدىكى يۇقۇملىنىش نىسبىتىنى سېلىشتۇرۇپ، ئۈچ دوختۇرخانىدا مىس قېتىشمىسى ئىشلىتىلگەندە يۇقۇملىنىش نىسبىتىنى %58 تۆۋەنلىتىدىغانلىقىنى بايقىدى. ئوخشاش تەتقىقات 2016-يىلى بالىلار جىددىي داۋالاش بۆلۈمىدە ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، يۇقۇملىنىش نىسبىتىنىڭ ئوخشاش دەرىجىدە تۆۋەنلىشىنى كۆرسەتكەن.
لېكىن تەننەرخىچۇ؟ مىس ھەمىشە پلاستىك ياكى ئاليۇمىندىن قىممەت، ھەمدە كۆپىنچە ئەھۋالدا پولاتنىڭ ئورنىنى ئالىدىغان قىممەترەك ماتېرىيال. ئەمما دوختۇرخانىدىن يۇقىدىغان يۇقۇملىنىشلار سەھىيە سىستېمىسىغا يىلدا 45 مىليارد دوللارغا زىيان سالىدىغانلىقىنى، بۇنىڭ ئىچىدە 90 مىڭ ئادەمنىڭ ئۆلۈشىنىمۇ نەزەرگە ئالساق، مىسنى يېڭىلاش تەننەرخى بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا ئانچە قىممەت ئەمەس.

مىس سانائىتىدىن مەبلەغ ئالمايدىغان كىۋىل، يېڭى قۇرۇلۇش تۈرلىرىدە مىس تاللاش مەسئۇلىيىتىنىڭ ئارخىتېكتورلارنىڭ ئۈستىگە چۈشىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. مىس EPA تەرىپىدىن تەستىقلانغان تۇنجى (ۋە ھازىرغىچە ئەڭ ئاخىرقىسى) مىكروبقا قارشى مېتال يۈزى ئىدى. (كۈمۈش سانائىتىدىكى شىركەتلەر ئۇنىڭ مىكروبقا قارشى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە ئۇرۇندى، ئەمما مەغلۇپ بولدى، بۇ ئەمەلىيەتتە EPA نىڭ جەرىمانە قويۇشىغا سەۋەب بولدى.) مىس سانائىتى گۇرۇپپىلىرى بۈگۈنگە قەدەر EPA غا 400 دىن ئارتۇق مىس قېتىشمىسىنى تىزىمغا ئالدۇردى. «بىز مىس-نىكېلنىڭ باكتېرىيە ۋە ۋىرۇسلارنى ئۆلتۈرۈشتە مىس بىلەن ئوخشاش ياخشى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدۇق» دەيدۇ ئۇ. مىس نىكېلنىڭ كونا سۇرنايغا ئوخشىشىنىڭ ھاجىتى يوق؛ ئۇنى داتلاشماس پولاتتىن پەرقلەندۈرگىلى بولمايدۇ.
دۇنيادىكى باشقا بىنالارنىڭ كونا مىس ئۈسكۈنىلىرىنى چېقىۋېتىش ئۈچۈن رېمونت قىلىنمىغانلىقىغا كەلسەك، كىۋىلنىڭ بىر تەۋسىيەسى بار: «نېمە قىلسىڭىزمۇ، ئۇلارنى چىقىرىۋەتمەڭ. بۇلار سىزدىكى ئەڭ ياخشى نەرسىلەر».